Previous Verse
Next Verse

Shloka 42

Adhyaya 45Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ।

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

vāyuś cāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha | jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate ||

Auch vāyu brachte, indem er sich verwandelte, die feine Essenz der Form (rūpa-tanmātra) hervor. Aus vāyu entsteht jyotis (Feuer/Licht); seine Eigenschaft heißt Form.

वायुःair
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
अपिalso
अपि:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात (also/even)
विकुर्वाणःtransforming/modifying
विकुर्वाणः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि + कृ (धातु) → विकुर्वाण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle), परस्मैपदीय-प्रयोग, पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोग; वायोः विशेषणम्
रूप-मात्रम्the mere element of form (color)
रूप-मात्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (only form/color)
ससर्जcreated
ससर्ज:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलिट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
indeed (particle)
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपात (emphatic/metrical particle)
ज्योतिःlight/fire (tejas)
ज्योतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उत्पद्यतेis produced/arises
उत्पद्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootउत् + पद् (धातु)
Formलट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
वायोःfrom/of air
वायोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
तत्-रूप-गुणम्that quality (namely) form
तत्-रूप-गुणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (tasya rūpasya guṇam = its quality is form)
उच्यतेis said/called
उच्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद-रूप
Not specified in the provided extract

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

CosmologyTejas/JyotisRūpaElemental evolution

FAQs

Visibility/form is presented as a later emergence than touch and sound, implying that what we ‘see’ is not primary reality but a derived layer—supporting humility about sense-certainty.

Sarga: outlines the sequential arising of tejas from rūpa-tanmātra in the chain of elements.

Jyotis signifies illumination—both physical light and inner discernment. Its arising after vāyu can be read as ‘regulated movement/prāṇa gives rise to inner clarity’.