Shloka 50

Adhyaya 22 — Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

Sanskrit

प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः ।

समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम् ॥

Transliteration

praṇipatya sa taṃ prāyād rājaputraḥ puraṃ pituḥ | samāruhya tam evāśvaṃ suparṇānilavikramam ||

Translation

Nachdem er sich vor ihm verneigt hatte, brach der Prinz zur Stadt seines Vaters auf, auf eben jenem Pferd reitend, dessen Schritt so schnell war wie Garuḍa und der Wind.

Word by Word

• प्रणिपत्य: having bowed down
• प्रणिपत्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-नि-पत् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund), उपसर्गाः—प्र, नि; अर्थः—‘प्रणामं कृत्वा/नत्वा’

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• प्रायात्: went forth
• प्रायात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-या (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; उपसर्गः—प्र

• राजपुत्रः: the prince
• राजपुत्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजपुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—राज्ञः पुत्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• पुरम्: to the city
• पुरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• पितुः: of (his) father
• पितुः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• समारुह्य: having mounted
• समारुह्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-रुह् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund), उपसर्गाः—सम्, आ; अर्थः—‘आरुह्य/अधिरुह्य’

• तम्: that
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (particle)

• अश्वम्: horse
• अश्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अश्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• सुपर्णानिलविक्रमम्: having the speed/stride of Garuḍa and the wind
• सुपर्णानिलविक्रमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुपर्ण + अनिल + विक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; बहुपद-समासः—सुपर्णस्य (गरुडस्य) अनिलस्य च विक्रम इव विक्रमः (उपमान-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ-समासप्रयोगः); विशेषणम् ‘अश्वम्’

Speakers

• Narrative voice

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Garuḍa (as simile: suparṇa)

Key Themes

• Respect and gratitude (praṇipāta)
• Journey/return
• Royal narrative
• Speed similes

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Proper closure of receiving help includes reverence and gratitude; dharmic action is paired with humility (praṇipāta) before moving on to one’s next duty.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna; narrative progression within the royal episode.

What is the esoteric significance?

The ‘wind/Garuḍa-speed’ horse symbolizes prāṇa and aspiration carrying the agent from liminal sacred space back to the realm of responsibility.