Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

महर्षिकल्पो राजर्षि: सर्वलोकेषु विश्रुत: । बलवान धृतिमान्‌ दक्ष: सत्यवादी जितेन्द्रिय: । धनैश्न सज्चयैश्नैव शक्रवैश्रवणोपम:,ये महर्षियोंके समान हैं, राजर्षि हैं और समस्त लोकोंमें विख्यात हैं। बलवान, धैर्यवान्‌, चतुर, सत्यवादी और जितेन्द्रिय हैं। धन और संग्रहकी दृष्टिसे ये इन्द्र और कुबेरके समान हैं

mahārṣikalpo rājarṣiḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ | balavān dhṛtimān dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ | dhanaiś ca sañcayaiś caiva śakravaiśravaṇopamaḥ ||

Arjuna sprach: „Er gleicht einem großen Seher, einem königlichen Weisen, der in allen Welten berühmt ist—stark, standhaft, tüchtig, wahrhaftig und Herr seiner Sinne. An Reichtum und angehäuften Schätzen ist er Śakra (Indra) und Vaiśravaṇa (Kubera) vergleichbar.“

महर्षि-कल्पःlike a great sage
महर्षि-कल्पः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहर्षि + कल्प
FormMasculine, Nominative, Singular
राजर्षिःa royal sage
राजर्षिः:
Karta
TypeNoun
Rootराजर्षि
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्व-लोकेषुin all worlds
सर्व-लोकेषु:
Adhikarana
TypeNoun (with adjective)
Rootसर्व + लोक
FormMasculine, Locative, Plural
विश्रुतःrenowned, famous
विश्रुतः:
Karta
TypeAdjective
Rootवि-श्रु (धातु) → विश्रुत (क्त)
FormMasculine, Nominative, Singular
बलवान्strong
बलवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootबलवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
धृतिमान्steadfast, patient
धृतिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootधृतिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
दक्षःskilful, capable
दक्षः:
Karta
TypeAdjective
Rootदक्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
सत्य-वादीtruth-speaking
सत्य-वादी:
Karta
TypeAdjective
Rootसत्य + वादिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
जित-इन्द्रियःself-controlled (having conquered the senses)
जित-इन्द्रियः:
Karta
TypeAdjective
Rootजित (√जि, क्त) + इन्द्रिय
FormMasculine, Nominative, Singular
धनैःby/with wealth
धनैः:
Karana
TypeNoun
Rootधन
FormNeuter, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
सञ्चयैःby/with accumulations, stores
सञ्चयैः:
Karana
TypeNoun
Rootसञ्चय
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
शक्र-वैश्रवण-उपमःcomparable to Indra and Kubera
शक्र-वैश्रवण-उपमः:
Karta
TypeAdjective
Rootशक्र + वैश्रवण + उपम
FormMasculine, Nominative, Singular

अर्जुन उवाच

A
Arjuna
Ś
Śakra (Indra)
V
Vaiśravaṇa (Kubera)

Educational Q&A

The verse presents an ethical ideal of leadership: true eminence combines power and prosperity with dharmic virtues—truthfulness, self-mastery, steadiness, and competence—so that worldly success is grounded in inner discipline.

Arjuna is describing a distinguished figure, praising him as a rājarṣi famed across the worlds and extolling both his moral qualities and his material abundance, likening his wealth to that of Indra and Kubera.