Shloka 29

विश्राम्यतामित्युवाच क्लान्तोडसीति पुन: पुनः । स सत्कृतः प्रह्ृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिव:,और कहा--“आप बहुत थक गये होंगे, अतः विश्राम कीजिये।” विदर्भनरेशके द्वारा प्रसन्नतापूर्वक आदर-सत्कार पाकर राजा ऋतुपर्णको बड़ी प्रसन्नता हुई

viśrāmyatām ity uvāca klānto 'si iti punaḥ punaḥ | sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ ||

Bṛhadaśva sagte: „Ruh dich aus“, immer wieder, „du bist ermattet.“ So wurde König Ṛtupārṇa vom erfreuten Herrscher von Vidarbha mit heiterer, ehrerbietiger Gastfreundschaft empfangen, und große Freude erfüllte sein Herz.

विश्राम्यताम्let (him/you) rest
विश्राम्यताम्:
TypeVerb
Rootविश्राम् (धातु) / विश्राम (प्रातिपदिक)
Formलोट् (imperative), आत्मनेपद, प्रथम, एकवचन
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथम, एकवचन
क्लान्तःtired
क्लान्तः:
TypeAdjective
Rootक्लान्त (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उदासीindifferent / dejected
उदासी:
TypeAdjective
Rootउदासिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
सःhe
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सत्कृतःhonoured / well-received
सत्कृतः:
TypeAdjective
Rootसत्कृत (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रहृष्टात्माone whose heart is delighted
प्रहृष्टात्मा:
TypeAdjective
Rootप्रहृष्ट-आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रीतःpleased
प्रीतः:
TypeAdjective
Rootप्रीत (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रीतेनby/with (one who is) pleased; gladly
प्रीतेन:
Karana
TypeAdjective
Rootप्रीत (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
पार्थिवःthe king
पार्थिवः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्थिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

बृहदश्चव उवाच

B
Bṛhadaśva
Ṛtupārṇa
V
Vidarbha (kingdom)
V
Vidarbha-nareśa (king of Vidarbha)

Educational Q&A

The verse underscores dharmic conduct through considerate speech and hospitality: noticing another’s fatigue, urging rest, and honoring a guest respectfully—actions that cultivate goodwill and righteous kingship.

The Vidarbha ruler repeatedly asks the weary visitor to rest and receives him with honor; as a result, King Ṛtupārṇa feels deeply pleased and welcomed.