Shloka 15
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
मेरे निषधराज नल शक्तिशाली, क्षमाशील, वीर, दाता, सब राजाओंसे श्रेष्ठ, एकान्तमें भी नीच कर्मसे दूर रहनेवाले तथा परायी स्त्रीके लिये नपुंसकतुल्य हैं ।। गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् | ह्ृदयं दीर्यत इदं शोकात् प्रियविनाकृतम्,मैं (सदा) उन्हींके गुणोंका स्मरण करती और दिन-रात उन्हींके परायण रहती हूँ। प्रियतम नलके बिना मेरा यह हृदय उनके विरहशोकसे विदीर्ण-सा होता रहता है
bṛhadaśva uvāca | niṣadharāja nalo me śaktimān kṣamāśīlo vīro dātā sarvarājottamaḥ | ekānte 'pi nīcakarmabhyo dūraḥ parastrīṣu napuṃsakatulyaḥ || guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam | hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam ||
Bṛhadaśva sprach: „Mein Herr Nala, König von Niṣadha, ist mächtig, geduldig, heldenhaft und freigebig — der Beste unter den Königen. Selbst in der Einsamkeit hält er sich fern von niedrigen Taten, und gegenüber der Frau eines anderen ist er wie einer ohne Begehren. Wenn ich seiner Tugenden gedenke und ihm Tag und Nacht ergeben bleibe, fühlt sich dieses Herz, des Geliebten beraubt, an, als würde es vom Schmerz der Trennung zerrissen.“
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse upholds royal dharma through inner discipline: true nobility is shown not only in power and generosity but in self-restraint—especially the refusal to entertain desire for another’s spouse—even when unobserved. It also highlights steadfast spousal devotion and the moral weight of fidelity.
In the Nala–Damayantī episode narrated by Bṛhadaśva, Damayantī (speaking through the narration) recalls Nala’s exemplary qualities—strength, patience, heroism, generosity, and chastity—and laments that, separated from him, her heart is torn by grief.