अर्जुनस्य इन्द्रकीलगमनम् तथा शक्रसाक्षात्कारः
Arjuna’s journey to Indrakīla and encounter with Indra
हंसकारण्डवोदगीता: सारसाभिरुतास्तथा । पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौज्चबर्हिणनादिता:,हंस, कारण्डव तथा सारस आदि पक्षी वहाँ मीठी बोली बोलते थे। तटवर्ती वृक्षोंपर कोयल मनोहर शब्द बोल रही थी। क्रौंचेके कलरव और मयूरोंकी केकाध्वनि भी वहाँ सब ओर गूँजती रहती थी
haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutāstathā | puṃskokilarutāścaiva krauñcabārhiṇanāditāḥ ||
Vaiśampāyana sprach: „Dort sangen Schwäne und Kāraṇḍava-Enten süß; auch die Kraniche riefen. Männliche Kuckucke ließen ihre melodischen Töne strömen, und die Rufe der Krauñca-Vögel zusammen mit den hallenden Lauten der Pfauen erklangen ringsum.“ Der Vers zeichnet eine heitere, dem Dharma gemäße Stimmung—die Harmonie der Natur rahmt den Wald als Ort der Rast und Besinnung inmitten der Mühen des Epos.
वैशम्पायन उवाच
The verse does not state a direct moral injunction; its teaching is implicit: harmony in nature and a tranquil environment support steadiness of mind, reflection, and dharmic endurance—especially significant in the forest-exile context of the epic.
The narrator Vaiśampāyana describes a forest scene filled with the calls of swans, ducks, cranes, cuckoos, krauñca-birds, and peacocks, establishing the setting’s serenity and beauty.