Shloka 21
Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिःक्रिया: । धृतराष्ट्रपुत्र नृपश्रेष्ठ दुर्योधन अपने निश्चयपर अटल रहकर आचमन करके पवित्र हो पृथ्वीपप कुशका आसन बिछा कुश और वल्कलके वस्त्र धारण करके बैठा और स्वर्गप्राप्तिकी इच्छासे वाणीका संयम करके उपवासके उत्तम नियमोंका पालन करने लगा। उस समय उसने मनके द्वारा मरनेका ही निश्चय करके स्नान-भोजन आदि बाहा क्रियाओंको सर्वथा त्याग दिया था ।। १९-२० ई || अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवा:
vaiśaṃpāyana uvāca | manasopacitiṃ kṛtvā nirasyaca bahiḥkriyāḥ | dhṛtarāṣṭraputra nṛpaśreṣṭha duryodhanaḥ svaniścayapar aṭalaḥ san ācamya pavitraḥ pṛthivīpapa kuśakā āsanaṃ bicchāya kuśa-valkala-vastrāṇi dhṛtvā upaviśya svargaprāptikāmyaṃ vāgniyamaṃ kṛtvā upavāsasya uttamān niyamān anutiṣṭhati sma | tadā sa manasā maraṇaniścayaṃ kṛtvā snāna-bhojanādibāhyakriyāḥ sarvathā tyaktavān | atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ—pātālavāsinaḥ bhayaṅkarāḥ—ye pūrvakāle devaiḥ parājitāḥ, te manasā vicārayāmāsuḥ: “evaṃ duryodhanasya prāṇānte asmākaṃ pakṣa eva naśyet” iti | ataḥ taṃ svapārśvaṃ ānetuṃ mantravidyākuśalā daityāḥ tasmin kāle bṛhaspati-śukrācāryābhyāṃ varṇitān atharvavede pratipāditān mantrān āśritya agnivistārasādhyaṃ yajñakarma ārabdhavantaḥ, upaniṣatsu (āraṇyakeṣu) ca mantrajapayuktāḥ havanādikriyāḥ yāḥ proktāḥ tā api sampādayāmāsuḥ |
Vaiśaṃpāyana sprach: Nachdem er seinen Geist in innere Sammlung gebracht und alle äußeren Handlungen verworfen hatte, blieb Duryodhana —Dhṛtarāṣṭras Sohn, der Beste der Könige— unbeirrbar in seinem Entschluss. Nach dem ācaman, dem rituellen Schluck Wasser zur Reinigung, breitete er auf der Erde einen Sitz aus Kuśa-Gras aus, legte Kuśa- und Rindengewänder an und setzte sich. In der Sehnsucht, den Himmel zu erlangen, zügelte er die Rede und begann, die vortrefflichen Regeln des Fastens zu befolgen. Da er in seinem Herzen den Tod selbst beschlossen hatte, gab er äußere Gewohnheiten wie Baden und Essen gänzlich auf. Als die Daiteyas und Dānavas —schreckliche Wesen aus Pātāla, die einst von den Göttern besiegt worden waren— von seinem Entschluss erfuhren, dachten sie: „Wenn Duryodhanas Leben so endet, wird auch unsere Partei zugrunde gehen.“ Darum begannen jene in der Mantra-Lehre kundigen Dämonen, um ihn zu sich zu rufen, ein Opferwerk, das die Ausbreitung des heiligen Feuers erforderte, und bedienten sich der atharvavedischen Sprüche, wie sie von Bṛhaspati und Śukrācārya gelehrt wurden; zudem vollzogen sie die Feueropfer und verwandten Handlungen, wie sie in der Upaniṣad-/Āraṇyaka-Überlieferung mit Mantra-Rezitation dargelegt sind.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the moral ambiguity of austerity: intense self-discipline (fasting, silence, renunciation of comforts) can be directed toward a goal like ‘heaven,’ yet the ethical quality depends on intention and alignment with dharma. It also shows how powerful vows can attract external forces—here, demonic powers—seeking to exploit a person’s resolve for their own ends.
Duryodhana undertakes a severe fast with controlled speech and ascetic dress, having inwardly resolved even upon death, abandoning normal bodily routines. The Daityas and Dānavas, fearing that his death would destroy their faction’s prospects, perform Atharvavedic mantra-rites and fire-sacrifices (with traditions linked to Bṛhaspati and Śukra) to summon him to themselves.