Shloka 12
दुर्योधनस्य लज्जा-प्रायोपवेशविचारः
Duryodhana’s Shame and Consideration of Prāyopaveśa
“महाराज! जिस प्रकार रुद्रोंसे यमराज, मरुद्रणोंसे इन्द्र तथा नक्षत्रोंसे उनके स्वामी चन्द्रमाकी शोभा होती है, उसी प्रकार कौरवोंसे घिरे हुए तुम शोभा पा रहे हो ।। यै: सम ते नाद्रियेताज्ञा न च ये शासने स्थिता: । पश्यामस्तान् श्रिया हीनान् पाण्डवान् वनवासिन:,“जिन्होंने तुम्हारी आज्ञाका आदर नहीं किया था और जो तुम्हारे शासनमें नहीं थे, उन पाण्डवोंकी दशा हम प्रत्यक्ष देख रहे हैं। वे राजलक्ष्मीसे वज्चित हो वनमें निवास करते हैं
vaiśampāyana uvāca |
mahārāja! yathā rudrebhyo yamarājaḥ, marudgaṇebhya indraḥ, tathā nakṣatrebhyaḥ teṣāṃ svāmī candramā śobhate; evam eva kauravaiḥ parivṛto tvaṃ śobhase ||
yaiḥ sam te nādriyeta ājñā na ca ye śāsane sthitāḥ |
paśyāmas tān śriyā hīnān pāṇḍavān vanavāsinaḥ ||
Vaiśampāyana sprach: „O großer König! Wie Yama unter den Rudras hervorragt, Indra unter den Scharen der Maruts und der Mond—Herr der Sternbilder—unter den Sternen, so strahlst auch du, von den Kauravas umgeben. Jene aber, die einst deinen Befehl nicht ehrten und nicht unter deiner Herrschaft standen—die Pāṇḍavas—sehen wir nun mit eigenen Augen: der königlichen Glücksgunst beraubt, leben sie als Verbannte im Wald.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores a political-ethical idea: prosperity and public splendor are linked to recognized authority and adherence to governance (ājñā, śāsana). Disregarding rightful command is portrayed as leading to loss of Śrī (royal fortune) and hardship, exemplified by the Pāṇḍavas’ forest exile.
Vaiśampāyana reports a speech that flatters the addressed king by comparing his prominence among the Kauravas to major deities among their groups, then points to the Pāṇḍavas as a visible example of those who did not accept his rule—now living in the forest without royal prosperity.