Shloka 2
हंस–साध्यसंवादः, वाक्-निग्रहः, महाकुल-लक्षणम्, शान्ति-उपायः
Hamsa–Sādhya Dialogue; Restraint of Speech; Marks of Noble Lineage; Means to Peace
दानवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो<ब्रवीत् । अथो मरीचिन: पादानग्राह्मान् गृह्लतस्तथा,विदुरजी कहते हैं--राजेन्द्र! विचित्रवीर्यनन्दन! स्वायम्भुव मनुने इन सत्रह प्रकारके पुरुषोंको आकाशपर मुक्कोंसे प्रहार करनेवाले, न झुकाये जा सकनेवाले, वर्षाकालीन इन्द्रधनुषको झुकानेकी चेष्टा करनेवाले तथा पकड़में न आनेवाली सूर्यकी किरणोंको पकड़नेका प्रयास करनेवाले बतलाया है (अर्थात् इनके सभी उद्यमोंको निष्फल कहा है)
dānavendrasya ca dhanur anāmyaṃ namato 'bravīt | atho marīcinaḥ pādān agrāhyān gṛhlatas tathā ||
Vidura sprach: „O König, Sohn Vichitravīryas! Svāyambhuva Manu beschreibt solche Menschen als jene, die mit Fäusten den Himmel schlagen, die das Unbiegsame biegen wollen—wie Indras Regenbogen in der Regenzeit—und die nach den Strahlen der Sonne greifen, die sich nicht fassen lassen. Mit anderen Worten: Ihre Mühen werden für vergeblich erklärt.“
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura teaches that certain pursuits are inherently impossible and therefore ethically and practically misguided; wise counsel is to recognize limits, abandon futile striving, and choose actions aligned with dharma and reality.
In the Udyoga Parva, Vidura advises the Kuru king (addressed as Vicitravīrya’s son) by citing Svāyambhuva Manu’s examples of futile endeavors—bending the unbendable and grasping the ungraspable—to warn against stubborn, self-defeating policies that lead toward conflict.