Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

धृतराष्ट्र-संजय संवादः — उपप्लव्यगमनाज्ञा

Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Command to Proceed to Upaplavya

उत्थानवीर्य: सुखमेधमानो दुर्योधन: सुकृतं मन्यते तत्‌ । तेषां भागं यच्च मन्येत बाल: शक्‍्यं हर्तु जीवतां पाण्डवानाम्‌,दुर्योधन आरम्भमें ही पराक्रम दिखानेवाला है, (अन्ततक उसे निभा नहीं सकता;) क्योंकि वह सुखमें ही पलकर बड़ा हुआ है। वह इतना मूर्ख है कि पाण्डवोंके जीते-जी उनका भाग हर लेना सरल समझता है। इतना ही नहीं, वह इस कुकर्मको उत्तम कर्म भी मानने लगा है पितामहो नः स्थविरो मनस्वी महाप्राज्ञ: सर्वधर्मोपपन्न: । स कौरव्य: कुशली तात भीष्मो यथापूर्व वृत्तिरस्त्यस्य कच्चित्‌ तात! मनस्वी, परम ज्ञानी तथा समस्त धर्मोके ज्ञानसे सम्पन्न हमारे बूढ़े पितामह कुरुवंशी भीष्मजी तो कुशलसे हैं न? हमलोगोंपर उनका स्नेहभाव तो पूर्ववत्‌ बना हुआ है न?

vaiśampāyana uvāca |

utthānavīryaḥ sukhamedhamāno duryodhanaḥ sukṛtaṃ manyate tat |

teṣāṃ bhāgaṃ yac ca manyeta bālaḥ śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānām |

pitāmaho naḥ sthaviro manasvī mahāprajñaḥ sarvadharmopapannaḥ |

sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo yathāpūrva-vṛttir asty asya kaccit |

Vaiśampāyana said: Duryodhana, quick to display valor at the outset yet reared in comfort, imagines that deed to be meritorious. In his childish folly he thinks it easy, while the Pāṇḍavas still live, to seize their rightful share—and he has even begun to regard this wrongdoing as a good act. And (he asks): “Father, is our grandsire Bhīṣma—aged, high-minded, supremely wise, and grounded in every principle of dharma—well? Does his former disposition toward us, his affection and steady regard, remain as before?”

उत्थानवीर्यःhaving vigor for rising/initiative
उत्थानवीर्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootउत्थान-वीर्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सुखमेधमानःthriving/growing in comfort
सुखमेधमानः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुख-मेधमान
FormMasculine, Nominative, Singular
दुर्योधनःDuryodhana
दुर्योधनः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्योधन
FormMasculine, Nominative, Singular
सुकृतम्a good deed; merit
सुकृतम्:
Karma
TypeNoun
Rootसुकृत
FormNeuter, Accusative, Singular
मन्यतेthinks/considers
मन्यते:
Karta
TypeVerb
Rootमन् (मन्यते)
FormPresent, 3rd, Singular, Atmanepada
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
तेषाम्of them
तेषाम्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
भागम्share/portion
भागम्:
Karma
TypeNoun
Rootभाग
FormMasculine, Accusative, Singular
यत्which/that (relative)
यत्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
मन्येतmight think/should think
मन्येत:
Karta
TypeVerb
Rootमन् (मन्येत)
FormOptative (Potential), 3rd, Singular, Atmanepada
बालःa fool/childish person
बालः:
Karta
TypeNoun
Rootबाल
FormMasculine, Nominative, Singular
शक्यम्possible
शक्यम्:
TypeAdjective
Rootशक्य
FormNeuter, Nominative, Singular
हर्तुम्to take away/steal
हर्तुम्:
TypeVerb
Rootहृ (हर्तुम्)
FormInfinitive
जीवताम्of the living (while alive)
जीवताम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootजीवत्
FormMasculine, Genitive, Plural
पाण्डवानाम्of the Pandavas
पाण्डवानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Genitive, Plural
पितामहःgrandfather; grandsire
पितामहः:
Karta
TypeNoun
Rootपितामह
FormMasculine, Nominative, Singular
नःof us/our
नः:
Adhikarana
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Plural
स्थविरःaged/elderly
स्थविरः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्थविर
FormMasculine, Nominative, Singular
मनस्वीhigh-minded; resolute
मनस्वी:
Karta
TypeAdjective
Rootमनस्विन्
FormMasculine, Nominative, Singular
महाप्राज्ञःvery wise
महाप्राज्ञः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाप्राज्ञ
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्वधर्मोपपन्नःendowed with all dharmas/virtues
सर्वधर्मोपपन्नः:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व-धर्म-उपपन्न
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
कौरव्यःof the Kuru line
कौरव्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootकौरव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
कुशलीwell; in good health
कुशली:
Karta
TypeAdjective
Rootकुशलिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
तातdear one; father (address)
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular
भीष्मःBhishma
भीष्मः:
Karta
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Nominative, Singular
यथापूर्वम्as before; as formerly
यथापूर्वम्:
TypeIndeclinable
Rootयथा-पूर्व
वृत्तिःconduct; attitude; disposition
वृत्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootवृत्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
अस्तिis
अस्ति:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, 3rd, Singular, Parasmaipada
अस्यof him; his
अस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
कच्चित्surely? I hope... (interrogative particle)
कच्चित्:
TypeIndeclinable
Rootकच्चित्

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
Duryodhana
P
Pāṇḍavas
B
Bhīṣma
K
Kauravas/Kuru lineage

Educational Q&A

The passage highlights moral inversion: Duryodhana, shaped by comfort and arrogance, mistakes adharma (seizing another’s rightful share) for sukṛta (merit). It warns that self-serving desire can corrupt ethical judgment, making wrongdoing appear virtuous.

Vaiśampāyana describes Duryodhana’s mindset—he believes he can dispossess the living Pāṇḍavas and even calls it a good deed. The speech then turns to concern about Bhīṣma, the aged Kuru patriarch, asking whether he is well and whether his earlier affectionate stance toward them remains unchanged.