Shloka 4
भीष्म–रामसंयुगनिवृत्तिः
Bhishma and Rama: Restraint and Withdrawal in the Engagement
यत्कृते दुःखवसतिमिमां प्राप्तास्मि शाश्वतीम् । पतिलोकाद् विहीना च नैव स्त्री न पुमानिह,“जिसके कारण मैं सदाके लिये इस दुःखमयी परिस्थितिमें पड़ गयी हूँ और पतिलोकसे वंचित होकर इस जगतमें न तो स्त्री रह गयी हूँ न पुरुष ही। उस गंगापुत्र भीष्मको युद्धमें मारे बिना तपस्यासे निवृत्त नहीं होऊँगी। तपोधनो! यही मेरे हृदयका संकल्प है, जिसे मैंने स्पष्ट बता दिया
yatkṛte duḥkhavasatim imāṃ prāptāsmi śāśvatīm | patilokād vihīnā ca naiva strī na pumān iha |
„Seinetwegen bin ich in diese scheinbar ewige Wohnstatt des Leids geraten; und, vom Bereich eines Gatten abgeschnitten, bin ich in diesem Leben weder wahrhaft Frau noch Mann. Bis ich Bhīṣma, den Sohn der Gaṅgā, im Kampf erschlage, werde ich meine Askesen nicht beenden. O ihr an Buße Reichen, dies ist der Entschluss meines Herzens, und ich habe ihn unverhüllt ausgesprochen.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unresolved injustice can harden into a binding vow: personal suffering and social exclusion are transmuted into relentless resolve, raising ethical questions about whether vengeance and ascetic power should be directed toward destruction even when framed as a duty.
A wronged figure (contextually associated with Śikhaṇḍin/Amba’s enmity) declares to ascetics that, having lost the possibility of a normal conjugal life and social identity, they will continue severe austerities until Bhīṣma—Gaṅgā’s son—is slain in battle.