Shloka 19
“उत्तम कुलमें उत्पन्न होकर क्षत्रियधर्मके अनुसार जीवननिर्वाह करनेवाला कौन ऐसा महापुरुष होगा, जो क्षत्रियोचित वृत्तिपर दृष्टि रखते हुए भी इस प्रकार भयके कारण कभी शत्रुके सामने मस्तक झुकायेगा? ।। उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो होव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कहिचित्,“वीर पुरुषको चाहिये कि वह सदा उद्योग ही करे, किसीके सामने नतमस्तक न हो; क्योंकि उद्योग करना ही पुरुषका कर्तव्य-पुरुषार्थ है। वीर पुरुष असमयमें ही नष्ट भले ही हो जाय, परंतु कभी शत्रुके सामने सिर न झुकावे
vaiśampāyana uvāca | uttama-kule utpannaḥ kṣatriya-dharmānusāreṇa jīvana-nirvāhaṃ kurvan kaḥ sa mahāpuruṣaḥ syāt, yaḥ kṣatriyocita-vṛttiṃ paśyann api evaṃ bhayāt kadācit śatroḥ samakṣaṃ mastakaṃ namayet? | udyacchedeva na named udyamo hi vai pauruṣam | apy aparvaṇi bhajyeta na named iha karhi cit ||
Vaiśampāyana sprach: „Wer, in hohem Geschlecht geboren und nach dem Kṣatriya‑Dharma lebend, wäre ein so großer Mann, dass er—obwohl er die einem Krieger geziemende Lebensführung vor Augen hat—aus Furcht vor dem Feind das Haupt neigte? Ein Held soll stets streben und sich niemals unterwerfen; denn das Streben selbst ist männliche Tapferkeit. Selbst wenn er vor der Zeit zerbricht, soll er doch hier, zu keinem Zeitpunkt, den Kopf beugen.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A Kṣatriya’s honor rests on fearless resolve: one should keep striving (udyama) and never bow to an enemy out of fear; even premature destruction is preferable to humiliating submission.
In Vaiśampāyana’s narration, a warrior-ethic is being asserted: the ideal noble Kṣatriya maintains dignity and effort in the face of hostility, rejecting fear-driven capitulation before an adversary.