Shloka 1
स्त्री-विलापः — गान्धार्याः रणभूमिदर्शनं शापवचनं च
Battlefield Lament and Gāndhārī’s Curse
अपन बक। है २ >> पञ्चविशो< ध्याय: अन्यान्य वीरोंको मरा हुआ देखकर गान्धारीका शोकातुर होकर विलाप करना और क्रोधपूर्वक श्रीकृष्णको यदुवंशविनाशविषयक शाप देना गान्धायुवाच काम्बोजं पश्य दुर्धर्ष काम्बोजास्तरणोचितम् । शयानमृषभस्कन्ध॑ हत॑ पांसुषु माधव,गान्धारी बोलीं--माधव! जो काबुलके बने हुए मुलायम बिछौनोंपर सोनेके योग्य है, वह बैलके समान हृष्ट-पुष्ट कंधोंवाला दुर्जय वीर काम्बोजराज सुदक्षिण मरकर धूलमें पड़ा हुआ है
gāndhāry uvāca | kāmbojaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbojāstaraṇocitam | śayānam ṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuṣu mādhava ||
Gandhārī sprach: „Mādhava, sieh diesen unbezwingbaren König von Kāmboja—würdig, auf weichen, in Kāmboja gefertigten Decken zu ruhen—nun liegt er erschlagen im Staub, breit an den Schultern wie ein Stier. So wird der Untergang des Krieges sichtbar: Die des Ehrens und des Komforts Würdigen werden zu leblosen Körpern auf dem Schlachtfeld herabgewürdigt, und der Schmerz einer Mutter wandelt sich in Anklage und moralische Empörung.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical shock of war’s aftermath: worldly status, strength, and luxury collapse into the same dust. It frames grief as a moral protest—Gandhārī’s lament points to the human cost that challenges any triumphal justification.
In the Stree Parva, Gandhārī surveys the battlefield of the slain. Addressing Kṛṣṇa as Mādhava, she points out a fallen Kāmboja warrior/king—once fit for fine bedding—now dead in the dust, beginning her lament that will intensify into anger and cursing.