Shloka 25
राजन! जो बोलनेमें कुशल, शौर्यसम्पन्न, प्रत्येक बातको ठीक-ठीक समझनेमें निपुण, कुलीन, सत्त्वयुक्त, संकेत समझनेवाले, निष्ठरतासे रहित (दयालु), देश और कालके विधानको जाननेवाले तथा स्वामीके कार्य एवं हितकी सिद्धि चाहनेवाले हों, ऐसे पुरुषोंको सदा सभी प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये मन्त्री बनाना चाहिये ।। हीनतेजो$भिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्,तेजोहीन मन्त्रीके सम्पर्कमें रहनेवाला राजा कभी कर्तव्य और अकर्तव्यका निर्णय नहीं कर सकता। वैसा मन्त्री सभी कार्योंमें अवश्य ही संशय उत्पन्न कर देता है
rājan! yo vaktum kuśalaḥ śauryasampannaḥ pratyekaṃ vākyaṃ yathāvat pratipattum nipuṇaḥ kulīnaḥ sattvayuktaḥ saṅketa-jñaḥ anṛśaṃsya-yuktaḥ deśa-kāla-vidhijñaḥ svāminaḥ kārya-hita-siddhi-kāmaś ca bhavet, tādṛśān puruṣān sarvadā sarvaprayojana-siddhaye mantriṇaḥ kuryāt. hīna-tejo’bhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati; avaśyaṃ janayaty eva sarva-karmasu saṃśayam.
Bhīṣma sprach: „O König, stets soll man zu Ministern Männer bestellen, die redegewandt sind, tapfer, jedes Anliegen genau erfassen, von edler Herkunft, standhaft und rechtschaffen, die Andeutungen und Absichten zu deuten wissen, mitfühlend (frei von Grausamkeit), kundig dessen, was nach Ort und Zeit geziemt, und darauf bedacht, die Aufgaben und das Wohl des Herrschers zu vollenden. Solche Männer führen jedes Vorhaben zum Gelingen. Doch ein König, der mit einem Minister von gemindertem Glanz Umgang pflegt, gelangt niemals zu einem festen Entschluss darüber, was zu tun oder zu lassen ist; jener Minister sät unweigerlich Zweifel in jedes Werk.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s success depends heavily on the quality of counsel: appoint ministers who are brave, discerning, compassionate, context-aware (place and time), and devoted to the ruler’s welfare; avoid weak or ineffectual counselors who generate indecision and doubt.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma teaches the king (Yudhiṣṭhira) how to choose ministers and warns that association with a low-energy, incompetent minister undermines decisive governance.