Shloka 33
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! मान्धाताको इस प्रकार उपदेश देकर इन्द्ररूपधारी भगवान् विष्णु मरुदगणोंके साथ अविनाशी एवं सनातन परमपद विष्णुधामको चले गये ।। एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेडनघ । कः: क्षत्रमवमन्येत चेतनावान् बहुश्रुत:ः,निष्पाप नरेश्वर! इस प्रकार प्राचीनकालमें भगवान् विष्णुने ही राजधर्मको प्रचलित किया और सत्पुरुषोंद्वारा वह भलीभाँति आचरणमें लाया गया। ऐसी दशामें कौन ऐसा सचेत और बहुश्रुत विद्वान होगा, जो क्षात्रधर्मकी अवहेलना करेगा?
bhīṣma uvāca—rājan! māndhātāram evaṃ upadiśya indrarūpadhārī bhagavān viṣṇuḥ marudgaṇaiḥ saha avināśi evaṃ sanātanaṃ paramaṃ padaṃ viṣṇudhāma jagāma. evaṃ pravartite dharme purā sucarite ’nagha, kaḥ kṣatraṃ avamanyeta cetanāvān bahuśrutaḥ? niṣpāpa nareśvara! evaṃ prācīnakāle bhagavatā viṣṇunā eva rājadharmaḥ pravartitaḥ, satpuruṣaiś ca sa suṣṭhu ācaritaḥ; tādṛśe sati ko nāma kṣātradharmam avajñāsyāt?
Bhishma sprach: „O König! Nachdem der erhabene Herr Vishnu—der die Gestalt Indras angenommen hatte—Mandhata so unterwiesen hatte, zog er mit den Maruts fort in den unvergänglichen, ewigen höchsten Stand: nach Vishnu-dhāma, Vishnus eigener Wohnstatt. O Sündenloser! Wenn das Dharma so in uralter Zeit begründet und von den Rechtschaffenen gut geübt wurde, welcher wache und vielgelehrte Mensch würde je das Kshatriya-Dharma verachten? O makelloser Herr der Menschen! Wahrlich, Vishnu war es, der zuerst die königliche Pflicht in Gang setzte, und die Gerechten lebten sie treu; wer könnte unter solchen Umständen das Dharma des Kriegers mit Verachtung behandeln?“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal duty (rājadharma) and the kshatriya code are not merely human conventions; they are portrayed as divinely instituted by Vishnu and validated by ancient righteous practice. Therefore, a discerning and learned person should not disparage kshatriya-dharma.
Bhishma recounts that Vishnu, having instructed King Mandhata while appearing in Indra’s form, departs with the Maruts to Vishnu’s eternal abode. Bhishma then draws a normative conclusion: since Vishnu established rajadharma long ago and the virtuous lived by it, contempt for kshatriya duty is unreasonable.