Shloka 30
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयम्भुवा । तदनन्तर ब्रह्माजीने अपनी बुद्धिसे एक लाख अध्यायोंका एक ऐसा नीतिशास्त्र रचा, जिसमें धर्म, अर्थ और कामका विस्तारपूर्वक वर्णन है। जिसमें इन वर्गोंका वर्णन हुआ है, वह प्रकरण “त्रिवर्ग” नामसे विख्यात है ।। चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थ: पृथग्गुण:
trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayambhuvā | tadanantaraṁ brahmājīnaḥ svabuddhyā eka-lakṣa-adhyāyānām ekaṁ nītiśāstraṁ racitaṁ, yasmin dharma-artha-kāmānāṁ vistara-pūrvakaṁ varṇanaṁ asti | yasmin eteṣāṁ vargāṇāṁ varṇanaṁ kṛtaṁ, tat prakaraṇaṁ “trivarga” nāmnā vikhyātam || caturtho mokṣa ity eva pṛthag-arthaḥ pṛthag-guṇaḥ ||
Bhīṣma sprach: „Diese Dreiheit, berühmt als ‘Trivarga’—die drei Lebensziele—ist eine Einteilung, wie sie aus der Überlieferung Svayambhus (des Selbstgeborenen) gelehrt wird. Danach verfasste Brahmā aus eigener Einsicht eine gewaltige Abhandlung über Staatskunst und rechte Lebensführung—man sagt, sie reiche bis zu hunderttausend Kapiteln—worin Dharma, Artha und Kāma in voller Ausführlichkeit erklärt werden. Darum heißt der Abschnitt, der diese drei darlegt, ‘Trivarga’. Doch gibt es auch ein viertes Ziel, Mokṣa genannt—verschieden in seinem Zweck und verschieden in seiner Beschaffenheit.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Human life is commonly organized around three aims—Dharma (moral duty), Artha (welfare and power), and Kāma (legitimate enjoyment)—but Bhishma emphasizes that Mokṣa is a fourth aim, distinct in nature and higher in orientation, pointing beyond worldly goals toward liberation.
In the Shanti Parva instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma explains a traditional classification of life-goals and attributes an authoritative nītiśāstra to Brahmā. He identifies the section dealing with Dharma-Artha-Kāma as ‘Trivarga’ and then introduces Mokṣa as a separate, fourth objective.