Shloka 27
Rājā–Rāja-Śabda-Prabhavaḥ — The Origin and Rationale of Kingship and Daṇḍanīti
“मनुष्य यज्ञ आदिमें घीकी आहुति देकर हमारे लिये ऊपरकी ओर वर्षा करते थे और हम उनके लिये नीचेकी ओर पानी बरसाते थे; परंतु अब उनके यज्ञकर्मका लोप हो जानेसे हमारा जीवन संशयमें पड़ गया है ।। अत्र नि:श्रेयसं यन्नस्तद् ध्यायस्व पितामह । त्वत्प्रभावसमुत्थोडसौ स्वभावो नो विनश्यति,“पितामह! अब जिस उपायसे हमारा कल्याण हो सके, वह सोचिये। आपके प्रभावसे हमें जो दैवस्वभाव प्राप्त हुआ था, वह नष्ट हो रहा है”
manuṣyā yajñādau ghṛtāhutiṃ dattvā asmākaṃ kṛte ūrdhvaṃ varṣaṃ kurvanti sma, vayaṃ ca teṣāṃ kṛte adho jalaṃ varṣayāma sma; kintu idānīṃ teṣāṃ yajñakarmalopena asmākaṃ jīvitaṃ saṃśaye patitam. atra niḥśreyasaṃ yan naḥ tad dhyāyasva pitāmaha. tvatprabhāvasamuttho 'sau svabhāvo no vinaśyati.
Bhishma sprach: „In früheren Zeiten begannen die Menschen ihre Opfer, indem sie Ghee darbrachten und die Oblation zu unserem Nutzen nach oben sandten; und wir erwiderten es, indem wir ihnen Wasser als Regen nach unten schickten. Doch nun, da die Opferhandlungen verfallen und verschwinden, ist unser eigenes Dasein in Ungewissheit geraten. Großvater, erwäge, welcher Weg uns wahres Heil bringt. Die göttliche Natur, die aus deiner Macht hervorging, geht nun verloren.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse stresses reciprocity between human duty (yajña and offerings) and cosmic support (rain and sustenance). When dharmic practices that uphold this exchange decline, both human society and the divine order become unstable; therefore one should seek niḥśreyasa—measures that restore true welfare and right order.
Bhishma reports a breakdown of the traditional exchange: humans once offered ghee in sacrifice, and the divine side responded with rain. With sacrifices neglected, the speakers’ continued existence is threatened, so they appeal to the ‘Pitāmaha’ to reflect on a remedy that will secure their welfare and preserve their divinely granted nature.