Shloka 5
Kurukṣetra-anudarśanam — Rāma-hradāḥ and the Question of Kṣatra Continuity (शान्ति पर्व, अध्याय ४८)
चितासहस्प्रचितं वर्मशस्त्रसमाकुलम् । आपानभूमिं कालस्य तथा भुक्तोज्झितामिव,उस भूमिमें सहस्रों चिताएँ जली थीं, कवच और अस्त्र-शस्त्रोंसे वह स्थान ढका हुआ था। देखनेपर ऐसा जान पड़ता था, मानो वह कालके खान-पानकी भूमि हो और कालने वहाँ खान-पान करके उच्छिष्ट करके छोड़ दिया हो
citāsahasrapracitaṁ varmaśastrasamākulam | āpānabhūmiṁ kālasya tathā bhuktojjhitām iva ||
Vaiśampāyana sprach: Der Boden war mit Tausenden von Scheiterhaufen bedeckt und lag erstickt unter Rüstungen und Waffen. Dem Auge erschien er wie der Speisesaal der Zeit (des Todes) selbst—als hätte Kāla dort geschmaust und den Ort mit seinen düsteren Resten übersät zurückgelassen. Das Bild rahmt das Nachspiel des Schlachtfeldes als moralische Mahnung: Gewalt endet in einer Landschaft, in der menschlicher Stolz und Macht zu Abfall werden vor der Unausweichlichkeit Kālas.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark imagery to teach that war’s glory collapses into ruin under Kāla: weapons and armor become meaningless debris, and mass death turns the earth into a place of consumption for Time. It supports the Śānti-parvan’s ethical turn toward restraint, reflection, and dispassion after violence.
Vaiśampāyana describes a devastated ground covered with countless funeral pyres and littered with armor and weapons. The scene is likened to the dining-ground of Kāla, as if Death has ‘eaten’ there and left the leftovers—an evocative portrayal of the post-battle landscape.