Shloka 46
यह सम्पूर्ण चराचर जगत् पंचमहाभूतोंसे उत्पन्न हुआ है। इसलिये महाभूतस्वरूप ही है। जो शरीरसे परे है, वह महत्तत्त्व अर्थात् बुद्धि, पाँच इन्द्रियाँ, पाँच सूक्ष्म महाभूत अर्थात् तन्मात्राएँ, पाँच प्राण तथा सत्त्व आदि गुण--इन सत्रह तत्त्वोंके समुदायका नाम अव्यक्त है ।। सर्वेरिहेद्धियार्थश्न व्यक्ताव्यक्तै्हि संहित: | चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गण:
sarve iha indriyārthāś ca vyaktāvyaktaiḥ hi saṃhitāḥ | caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ ||
Nārada sprach: „Alle Gegenstände der Sinne in dieser Welt sind wahrlich im Manifesten (vyakta) und im Unmanifesten (avyakta) enthalten. Dieses Aggregat—aus Manifestem und Unmanifestem gebildet—heißt die Gesamtheit der vierundzwanzig Prinzipien. So wird das ganze Universum, das Bewegte wie das Unbewegte, auf die großen Elemente und ihre feinen Ursachen zurückgeführt, damit die Unterscheidung im Dharma darauf beruhe, zu erkennen, was wahrhaft das Selbst ist und was nur das Feld der Natur.“
नारद उवाच
Educational Q&A
That all experiential phenomena—especially the sense-objects—are encompassed by the twofold framework of the manifest (vyakta) and unmanifest (avyakta), and that this totality is analyzed as a set of twenty-four principles (tattvas). The point is to ground dharmic living in clear discernment between the Self and nature’s constituents.
In Śānti Parva’s instruction on liberation-oriented wisdom, Nārada is explaining a Sāṅkhya-style analysis of reality, classifying the world and its experience into manifest and unmanifest categories and summarizing them as an aggregate of twenty-four principles.