Shloka 1
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
अत-४-णका+ त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: व्यासजीका युधिष्ठिरको समझाते हुए कालकी प्रबलता बताकर देवासुरसंग्रामके उदाहरणसे धर्मद्रोहियोंके दमनका ओऔचित्य सिद्ध करना और प्रायश्रित्त करनेकी आवश्यकता बनाना युधिछिर उवाच हताः पुत्राश्न पौत्राश्न भ्रातर: पितरस्तथा । श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्न पितामहा:
Yudhiṣṭhira uvāca: hatāḥ putrāś ca pautrāś ca bhrātaraḥ pitaras tathā | śvaśurā guravaś caiva mātulāś ca pitāmahāḥ ||
Yudhiṣṭhira sprach: „Großvater, Söhne und Enkel sind erschlagen worden; ebenso Brüder und Väter. Schwiegerväter, verehrungswürdige Lehrer, Onkel mütterlicherseits und Großväter — so viele der Meinen sind gefallen. Vom Verlangen nach Herrschaft getrieben, bin ich zur Ursache der Vernichtung unzähliger Kṣatriya-Könige und Verwandter geworden, die aus vielen Ländern zusammengekommen waren. Darin erkenne ich eine schwere moralische Last und einen Makel am Dharma.“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical weight of violence even when undertaken within a kṣatriya context: Yudhiṣṭhira recognizes the vast kin-slaying and frames it as a moral burden, preparing the ground for instruction on dharma, restraint, and the need for expiation (prāyaścitta).
In Śānti Parva, after the Kurukṣetra war, Yudhiṣṭhira addresses his ‘Grandfather’ (Bhīṣma) and laments the deaths of close relatives and elders, attributing the catastrophe to his own desire for kingship and seeking guidance on what is righteous to do next.