Shloka 85
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
इच्छाद्वेष भवैर्दु:खै: प्रकर्षो यत्र जायते । तत्र या नृपते वृत्तिस्तत् प्रयोजनमिष्यते,नरेश्वर! इच्छा अथवा द्वेषसे उत्पन्न हुए दुःखोंद्वारा जहाँ किसी एक प्रकारके दुःखकी प्रधानता हो जाय, वहाँ जो वृत्ति उदय होती है, उसीको प्रयोजन कहते हैं
icchādveṣa-bhavaiḥ duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate | tatra yā nṛpate vṛttis tat prayojanam iṣyate, nareśvara ||
Bhīṣma sprach: O König, wo immer unter den Leiden, die aus Begehren oder Abneigung entstehen, ein Übergewicht aufkommt — sodass eine Art von Schmerz vorherrscht —, dort gilt die jeweilige geistige Regung, die dann in den Vordergrund tritt (vṛtti), als das „prayojana“ (der Zweck), o Herr der Menschen.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma explains that what we call a person’s ‘purpose’ is often the dominant impulse that arises when desire or aversion generates suffering; the strongest pain-condition shapes the mind’s prevailing tendency (vṛtti), and that tendency functions as the operative aim (prayojana).
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king on dharma and inner discipline. Here he analyzes how desire and hatred produce suffering and how, in response, a particular disposition becomes dominant—clarifying the psychological basis of human aims and conduct.