Shloka 178
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
परस्त्रीके स्पर्शका अनुभव करनेके कारण आप गार्हस्थ्यधर्मसे तो गिर गये और दुर्बोध एवं दुर्लभ मोक्ष भी नहीं पा सके, अतः केवल मोक्षकी बात करते हुए आप गार्हस्थ्य और मोक्ष दोनोंके बीचमें लटक रहे हैं ।। न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयो: । भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकर:,जीवन्मुक्त ज्ञानीका जीवन्मुक्त ज्ञानीके साथ, एकत्वका पृथक्त्वके साथ तथा भाव (आत्मा) का अभाव (प्रकृति) के साथ संयोग होनेपर वर्णसंकरताकी उत्पत्ति नहीं हो सकती
bhīṣma uvāca | parastrīke sparśakā anubhava karaneke kāraṇa āpa gārhasthyadharmase to gir gaye aura durbodha evaṃ durlabha mokṣa bhī nahīṃ pā sake, ataḥ kevala mokṣakī bāta karate hue āpa gārhasthya aura mokṣa donoṃke bīcameṃ laṭaka rahe haiṃ || na hi muktasya muktena jñasy-aikatva-pṛthaktvayoḥ | bhāvābhāva-samāyoge jāyate varṇa-saṅkaraḥ || jīvanmukta jñānīkā jīvanmukta jñānīke sātha, aikatvakā pṛthaktvake sātha tathā bhāva (ātmā) kā abhāva (prakṛti) ke sātha saṃyoga honepara varṇa-saṅkaratākī utpatti nahīṃ ho sakatī |
Bhīṣma sprach: «Weil du dich dem Begehren hingegeben hast, die Frau eines anderen zu berühren, bist du von den Pflichten des Hausstandes gefallen; doch das seltene und schwer zu erreichende Ziel der Befreiung hast du ebenfalls nicht erlangt. So hängst du, indem du nur von Moksha redest, zwischen dem Weg des Hausvaters und Moksha. Denn eine “Vermischung der Stände” (varṇa-saṅkara) kann nicht aus der Gemeinschaft eines befreiten Erkennenden mit einem anderen befreiten Erkennenden entstehen—ebenso wenig aus dem Verhältnis von Einheit und Verschiedenheit, noch aus der Verbindung von Sein und Nichtsein.»
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhishma criticizes moral inconsistency: one who violates householder ethics (e.g., illicit contact with another’s wife) cannot claim the authority of renunciation or liberation. He also asserts that true liberated knowers do not generate social or metaphysical ‘confusion’; liberation and right knowledge are marked by clarity, not disorder.
In the Shanti Parva’s instruction-setting, Bhishma addresses a questioner in a didactic tone, rebuking him for ethical lapse and for speaking of moksha without fulfilling either the discipline of household life or the rigor of genuine liberation.