Shloka 13
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्ें तथैव च,ये आठ प्रकृतियाँ कही गयीं। अब मुझसे विकारोंका भी वर्णन सुनो-श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ठा, पाँचवीं नासिका, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, वाणी, हाथ, पैर, लिंग और गुदा
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca | vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca ||
Yājñavalkya sprach: „Klang, Berührung, Gestalt, Geschmack und Geruch; ebenso Sprache, die beiden Hände, die beiden Füße, der After und das Zeugungsorgan—so werden sie aufgezählt. Nun höre von mir auch den Bericht über die Wandlungen (vikāras): Ohr, Haut, Auge, Zunge und als fünftes die Nase—zusammen mit Klang, Berührung, Gestalt, Geschmack, Geruch, Sprache, Händen, Füßen, Zeugungsorgan und After.“ In dieser Lehre ordnet der Weise die Bestandteile verkörperter Erfahrung, um Unterscheidungskraft und Loslösung zu fördern und den Hörer zu Selbstbeherrschung und Befreiung zu führen, statt zur Identifikation mit den Sinnen und ihren Funktionen.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse classifies the sense-objects and organs of action as enumerated constituents, then points to their ‘modifications’ (vikāras). The purpose is discriminative knowledge: recognizing bodily and sensory functions as components of nature rather than the Self, fostering detachment and progress toward mokṣa.
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) by listing categories of embodied experience—sense-objects and action-organs—and then transitioning to explain their derivative manifestations, continuing a systematic philosophical exposition.