Shloka 5
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद् वै पजचविंशकम् । बुध्यमानो भवत्येव सज्भात्मक इति श्रुति: । अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्,यदि यह मान लिया जाय कि प्रकृति भी जानती है तो यह केवल पचीसवें तत्त्व-- पुरुषको ही उससे संयुक्त होकर जान पाती है, प्रकृतिके साथ संयुक्त होनेके कारण ही जीव संगात्मक (संगी) होता है; ऐसा श्रुतिका कथन है। इस संगदोषके कारण ही अव्यक्त एवं अविकारी जीवात्माको लोग '"मूढ़” कह दिया करते हैं
budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṁśakam | budhyamāno bhavaty eva saṅghātmaka iti śrutiḥ | anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam |
Vasiṣṭha sprach: Nähme man an, Prakṛti (das Unmanifeste) „erkenne“, so ist dieses Erkennen nur durch das fünfundzwanzigste Prinzip—den Puruṣa—möglich, wenn es mit ihr verbunden ist. Durch die Verbindung mit Prakṛti wird das individuelle Selbst ‘saṅghātmaka’, an die Aggregate gebunden; so verkündet es die Śruti. Und eben aufgrund dieses Fehlers der Verbindung nennen die Menschen das unmanifeste, unveränderliche Selbst „unwach“ oder „verblendet“, obgleich es in Wahrheit unveränderlich ist.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cognition and agency are wrongly attributed to Prakṛti; in Sāṅkhya terms, ‘knowing’ pertains to Puruṣa (the 25th principle). The jīva appears bound and ‘deluded’ only due to association (saṅga) with Prakṛti and its aggregates; the Self itself remains unchanging.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha clarifies a subtle point about consciousness: if the unmanifest Prakṛti is said to ‘know’, that knowing is actually the reflected/associated knowing of Puruṣa. He explains how misidentification through association leads people to label the immutable Self as ignorant.