Shloka 42
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
अव्यक्तको क्षेत्र कहा गया है। उसीको सत्त्व (बुद्धि) और शासककी भी संज्ञा दी गयी है; परंतु पचीसवाँ तत्त्व परमपुरुष परमात्मा जड तत्त्व और ईश्वरसे रहित भिन्न है ।। सांख्यदर्शनमेतावत् परिसंख्यानुदर्शनम् । सांख्या: प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते
avyaktakaḥ kṣetraḥ kathitaḥ; sa eva sattva-buddhi-śāsaka-saṃjñitaḥ. pañcaviṃśas tu tattvaḥ paramapuruṣaḥ paramātmā jaḍa-tattvāt īśvararahitāt pṛthag bhinnaḥ. sāṅkhyadarśanam etāvat pari-saṅkhyānudārśanam; sāṅkhyāḥ prakurvante caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate.
Vasiṣṭha sprach: „Das Unmanifestierte (avyakta) wird als das ‚Feld‘ (kṣetra) verkündet. Dasselbe Prinzip nennt man auch sattva — nämlich den unterscheidenden Intellekt (buddhi) — und ebenso den inneren Lenker. Doch das fünfundzwanzigste Prinzip, die Höchste Person (Paramapuruṣa), das höchste Selbst (Paramātman), steht davon getrennt: verschieden von träger Materie und nicht auf ein gottloses materielles Prinzip zu reduzieren. Dies ist, soweit es reicht, die Sicht des Sāṅkhya — eine Analyse durch Aufzählung: Die Sāṅkhyas legen die Kategorien dar und bezeichnen Prakṛti als die grundlegende Quelle.“
वसिष्ठ उवाच