Shloka 41
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः । गतासूनां च कौन्तेय देहान् दृष्टवा तथाशुभान्,नरेश्वर! शब्द-स्पर्श आदि विषय दुःखरूप ही हैं, इस बातको जाने। कुन्तीनन्दन! जिनके प्राण चले जाते हैं, उन मनुष्योंके शरीरोंकी जो अशुभ एवं बीभत्स दशा होती है, उसपर भी दृष्टिपात करे
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ | gatāsūnāṃ ca kaunteya dehān dṛṣṭvā tathāśubhān ||
Bhishma sprach: „O König, nachdem du erneut die verderbliche und schädliche Natur der Sinnesobjekte—Klang, Berührung und dergleichen—erkannt hast, und, o Sohn der Kunti, nachdem du auch die Leiber der Menschen betrachtet hast, wenn das Leben aus ihnen gewichen ist, wie unheilvoll und abstoßend sie werden, lass diese Einsicht deinen Geist von der Anhaftung abwenden. Erkenne, dass das, was man als Lust verfolgt, in Leid und Verfall endet; darum suche das höhere Gut.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Sense-objects (sound, touch, etc.) are intrinsically unreliable and lead to suffering; contemplating the repulsive decay of the body after death strengthens dispassion and supports a dharmic turn toward higher aims rather than sensual attachment.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma urges the king to reflect on two realities—how sense pleasures corrupt and how the body becomes inauspicious after death—so that Yudhishthira may cultivate detachment and govern and live with clearer ethical priorities.