Shloka 21
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
तेजो वायौ तु संसक्त वायुं नभसि चाश्रितम् | नभो महति संयुक्त महद् बुद्धौ च संश्रितम्,गतिका आधार विष्णु, बलका इन्द्र, उदरका अग्नि तथा पृथ्वीदेवीका आधार जल है। झलका तेज, तेजका वायु, वायुका आकाश, आकाशका आश्रय महत्तत्त्व अर्थात् महत्तत्त्वका कार्य अहंकार है और अहंकारका अधिष्ठान समष्टि बुद्धि है
tejo vāyau tu saṁsaktaṁ vāyuṁ nabhasi cāśritam | nabho mahati saṁyuktaṁ mahad buddhau ca saṁśritam ||
Bhishma sprach: „Strahlkraft (tejas, das Feuer) ist mit dem Wind verflochten; der Wind ruht im Raum. Der Raum ist mit dem Großen Prinzip (mahat) verbunden, und das mahat wiederum ist im kosmischen Intellekt (buddhi) gegründet.“ In dieser Lehre zeichnet Bhishma die Kette der Stützungen zwischen den feinen Elementen und den inneren Prinzipien nach und mahnt zu besinnlichem Verstehen, wie die manifeste Welt von subtileren Ursachen und ihrer Lenkung abhängt.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That the manifest elements and forces are mutually dependent and ultimately grounded in subtler principles (space, mahat, buddhi). The verse encourages seeing causality and support-relationships behind appearances, a step toward discernment (viveka) and dharmic clarity.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher knowledge and right understanding. Here he presents a Sāṅkhya-like sequence linking the elements (fire, wind, space) to cosmic principles (mahat, buddhi) to explain how the world is structured and sustained.