Shloka 43
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
अर्थाश्व दुर्लभॉल्लोके क्लेशांश्व सुलभांस्तथा । दुःखं चैव कुट॒म्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते,'संसारमें धन दुर्लभ है और क्लेश सुलभ। कुटुम्बके पालन-पोषणके लिये भी जहाँ बहुत दु:ख उठाना पड़ता है, यह सब जिसकी दृष्टिमें है, वह मुक्त हो जाता है"
arthāś ca durlabhā loke kleśāṃś ca sulabhāṃs tathā | duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate ||
Bhishma sprach: „In dieser Welt sind Reichtum und materieller Gewinn schwer zu erlangen, während Mühsal leicht herbeikommt. Und um der Versorgung der Familie willen muss man oft Leiden ertragen. Wer diese Wirklichkeit klar erkennt — ohne Verblendung und ohne Anhaftung — wird frei (von den Fesseln des Saṃsāra).“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A realistic discernment: wealth is difficult to secure, hardships are plentiful, and even family maintenance entails suffering; seeing this clearly fosters detachment and leads toward liberation from saṃsāra.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on dharma and the path to inner freedom, emphasizing sober insight into worldly life as a basis for renunciation and release.