Shloka 23
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा । असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि,मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः । स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मन: “तुम जीवित रहो या मर जाओ। तुम्हारा प्रत्येक स््वजन जब अपनी-अपनी करनीका ही फल भोगेगा, तब इस बातको जानकर तुम्हें भी अपने कल्याणके लिये साधनमें लग जाना चाहिये”
jīvantam api caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā | asamāpte parityajya paścād api mariṣyasi, mṛte vā tvayi jīve vā yadā bhokṣyati vai janaḥ | svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitam ātmanaḥ ||
Bhishma sprach: „Selbst wenn du ihn am Leben erhältst, ihn nährst und beschützt—verlässt du ihn vor dem ihm bestimmten Ende, so wirst auch du später dem Tod begegnen. Ob du lebst oder stirbst: Jeder wird zu seiner Zeit die Frucht seiner eigenen Taten erfahren. Erkennend diese Wahrheit des Karma, wende dich dem zu, was deinem höchsten Heil wirklich dient.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma emphasizes karma and personal responsibility: each person must inevitably experience the results of their own actions, so one should not be paralyzed by anxiety over others’ fates but instead pursue what truly leads to one’s own welfare and spiritual good.
In Shanti Parva’s instruction-setting, Bhishma counsels the listener on the inevitability of death and the inescapability of one’s own karmic results, urging a turn from anxious attachment toward purposeful effort for one’s own highest benefit.