Shloka 39
Adhyāya 283: Varṇa-vṛtti, Nyāya-ārjana, and the Decline-and-Restoration of Dharma (वर्णवृत्तिः न्यायार्जनं च)
अग्नयो नैव दीप्यन्ते नैव दीप्ति भास्कर: । ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न चन्द्रमा:,उस समय आग नहीं जलती थी, सूर्यका प्रकाश फीका पड़ गया; ग्रह, नक्षत्र और चन्द्रमा भी निस्तेज हो गये। इस प्रकार वहाँ चारों ओर अँधेरा छा गया। देवता, ऋषि और मनुष्य--सभी छिप गये--कोई दिखायी नहीं देते थे। दक्षसे अपमानित हुए रुद्रगण यज्ञशालामें सब ओर आग लगाने लगे
agnayo naiva dīpyante naiva dīpti bhāskaraḥ | grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na candramāḥ ||
Dakṣa sprach: „Die Feuer wollten nicht lodern; selbst der Glanz der Sonne wurde matt. Die Planeten spendeten kein Licht, ebenso wenig die Sterne und der Mond.“ Die Szene kündet von einer moralischen und kosmischen Störung: Wird die heilige Ordnung verletzt und werden Würdige entehrt, ziehen sich die Zeichen des Heils zurück, und Dunkelheit—außen wie innen—breitet sich über die Welt.
दक्ष उवाच
Educational Q&A
The verse conveys that adharma—especially the humiliation of the worthy and the corruption of sacred rites—produces not only social harm but a symbolic ‘cosmic’ imbalance, where light (clarity, auspiciousness, order) withdraws and darkness (confusion, fear, disorder) prevails.
Dakṣa describes ominous signs: ritual fires fail, and celestial lights (Sun, planets, stars, Moon) lose their brilliance. This darkness marks a crisis surrounding the sacrificial setting, foreshadowing violent disruption after Rudra’s followers are dishonoured.