Shloka 52
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
प्रजाविसर्ग तु सशेषकाले स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवा: । निःशेषतस्तत्पदं यान्ति चान्ते सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्या:,“प्रलयकालमें जो जीव देवभावको प्राप्त थे, वे यदि अपने सम्पूर्ण कर्मफलोंका उपभोग समाप्त करनेसे पहले ही लयको प्राप्त हो जाते हैं तो कल्पान्तरमें पुनः प्रजाकी सृष्टि होनेपर वे शेष फलका उपभोग करनेके लिये उन्हीं स्थानोंको प्राप्त होते हैं, जो उन्हें पूर्वकल्पमें प्राप्त थे; किंतु जो कल्पान्तमें उस योनिसम्बन्धी कर्मफल-भोगको पूर्ण कर चुके हैं, वे स्वर्गलोकका नाश हो जानेपर दूसरे कल्पमें उनके जैसे कर्म हैं, उसीके सदृश अन्य प्राणियोंकी भाँति मनुष्य-योनिको ही प्राप्त होते हैं
prajāvisarga tu saśeṣakāle sthānāni svānyeva saranti jīvāḥ | niḥśeṣatastatpadaṃ yānti cānte sarve devā ye sadṛśā manuṣyāḥ ||
Bhīṣma erläutert: Wenn die Schöpfung sich erneuert, kehren jene Wesen, deren karmische Früchte im Augenblick der Auflösung noch nicht vollendet waren, von selbst zu denselben Stellungen und Bereichen zurück, die sie zuvor erlangt hatten, um die verbleibenden Früchte zu erfahren. Wer jedoch bis zum Ende des Äons die Ergebnisse, die seinen göttlichen Status trugen, vollständig erschöpft hat — wenn jene Himmelswelt selbst vergeht —, tritt in den nächsten Zyklus nicht wieder als Gott ein, sondern wird, wie andere Wesen mit vergleichbaren Taten, in der menschlichen Daseinsform geboren.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Karmic results govern post-dissolution destiny: if karmic fruits remain unexhausted at pralaya, beings resume the same realm in the next creation to finish that experience; if those fruits are fully exhausted by the aeon’s end, the divine status does not persist, and they take birth according to comparable deeds—often as humans.
In Bhīṣma’s instruction in the Śānti Parva, he describes how beings are redistributed after cosmic dissolution and re-creation, distinguishing between those with remaining karmic residue and those whose heaven-sustaining merit has been fully spent.