Shloka 39
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
स वै यदा सन्त्वगुणेन युक्त- स्तमो व्यपोहन् घटते स्वबुद्धा । स लोहितं वर्णमुपैति नीलान् मनुष्यलोके परिवर्तते च,“वही जीव जब सत्त्वगुणसे युक्त होता है, तब अपनी बुद्धिके द्वारा तमोगुणकी प्रवृत्तिको दूर हटाता हुआ अपने कल्याणके लिये प्रयत्न करता है। उस समय सत्त्वगुणके बढ़ जानेपर वह रक्तवर्णको प्राप्त होता है (इसीको अनुग्रह सर्ग कहा गया है, चित्तकी विभिन्न वृत्तियोंपर अनुग्रह करनेवाले देवविशेषका ही नाम “अनुग्रह” है)। जब सत्त्वगुणमें कुछ कमी रह जाती है, तब वह जीव नीलवर्णको प्राप्त होकर मनुष्यलोकमें आवागमन करने लगता है
sa vai yadā sattvaguṇena yuktaḥ tamo vyapohan ghaṭate svabuddhyā | sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlān manuṣyaloke parivartate ca ||
Bhīṣma sprach: „Wenn das verkörperte Wesen mit der Qualität sattva ausgestattet ist, vertreibt es durch eigenes Unterscheidungsvermögen die Regungen des tamas und strebt nach seinem höchsten Heil. Nimmt sattva zu, gelangt es in den ‘roten’ Zustand (eine höhere, mit Gnade verbundene Verfassung); bleibt sattva jedoch mangelhaft, nimmt es den ‘blauen’ Zustand an und kreist weiter in Geburt und Tod in der Menschenwelt.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Cultivating sattva (clarity and harmony) enables the jīva to remove tamasic tendencies through discernment and purposeful effort; increased sattva elevates one’s state, while deficiency of sattva keeps one bound to recurring human birth.
In Bhishma’s instruction on conduct and inner qualities, he describes how the soul’s condition changes according to the dominance of the guṇas: with sattva it overcomes tamas and rises to a higher state, but with incomplete sattva it remains in a lower condition and continues cycling in the human realm.