Shloka 21
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
वह इससे तृप्त न होनेके कारण विवेकदृष्टिसे वैराग्यको ही ग्रहण करता है, बुद्धिरूप नेत्रके खुल जानेके कारण जब वह कामोपभोग, रस और गन्धमें अनुरक्त नहीं होता तथा शब्द, स्पर्श और रूपमें भी उसका चित्त नहीं फँसता, तब वह सब कामनाओंसे मुक्त हो जाता है और धर्मका त्याग नहीं करता ।। सर्वत्यागे च यतते दृष्टवा लोकं क्षयात्मकम् | ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायत:,सम्पूर्ण लोकोंको नाशवान् समझकर वह सर्वस्वका मनसे त्याग कर देनेका यत्न करता है। तदनन्तर वह अयोग्य उपायसे नहीं किंतु योग्य उपायसे मोक्षके लिये यत्नशील हो जाता है। इस प्रकार धीरे-धीरे मनुष्यको वैराग्यकी प्राप्ति होनेपर वह पापकर्म तो छोड़ देता है और धर्मात्मा बन जाता है। तत्पश्चात् परम मोक्षको प्राप्त कर लेता है
bhīṣma uvāca | sa etena atṛptaḥ san viveka-dṛṣṭyā vairāgyam eva gṛhṇāti | buddhi-rūpa-netrasya prabodhāt yadā sa kāmopabhogeṣu rase gandhe ca nānurajyate, śabda-sparśa-rūpeṣu ca tasya cittaṁ na sajjate, tadā sa sarva-kāmebhyo mucyate na ca dharmaṁ tyajati || sarva-tyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam | tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ ||
Bhishma sprach: Wenn ein Mensch an den weltlichen Genüssen keine Sättigung findet, ergreift er durch den klaren Blick der Unterscheidung die Leidenschaftslosigkeit (vairāgya). Sobald sich das „Auge“ der Einsicht geöffnet hat, klammert er sich nicht mehr an sinnliche Ausschweifung; er hängt weder an Geschmack noch an Geruch; und auch von Klang, Berührung und Gestalt wird sein Geist nicht mehr eingefangen. Dann ist er von allen Begierden frei, ohne doch das Dharma preiszugeben. Da er alle Welten als vergänglich erkennt, ringt er um die innere Entsagung von allem; danach müht er sich um Befreiung (mokṣa) — nicht mit ungeeigneten Mitteln, sondern mit den rechten. So wächst die Leidenschaftslosigkeit allmählich: Er lässt sündhaftes Tun, wird rechtschaffen und erlangt schließlich die höchste Befreiung.
भीष्म उवाच