Shloka 2
Yudhiṣṭhira’s Remorse and Vyāsa’s Teaching on Impermanence (Śoka-nivāraṇa)
वृषसेने च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ तु पार्थिवे । तथान्येषु नरेन््द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे,युधिषछ्िरने व्यासजीसे कहा--मुनिश्रेष्ठ! इस युद्धमें बालक अभिमन्यु, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, धृष्टद्युम्न, विराट, राजा ट्रुपद, धर्मज्ञ वृषसेन, चेदिराज धृष्टकेतु तथा नाना देशोंके निवासी अन्यान्य नरेश भी वीरगतिको प्राप्त हुए हैं। मैं जाति-भाइयोंका घातक, राज्यका लोभी, अत्यन्त क्रूर और अपने वंशका विनाश करनेवाला निकला, यही सब सोचकर मुझे शोक नहीं छोड़ रहा है और मैं अत्यन्त आतुर हो रहा हूँ
vṛṣasene ca dharmajñe dhṛṣṭaketau tu pārthive | tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge ||
Yudhiṣṭhira sprach: „Auch Vṛṣasena, der Kenner des Dharma, und Dhṛṣṭaketu, der König—zusammen mit vielen anderen Herrschern aus verschiedensten Ländern—sind in diesem Krieg gefallen. Wenn ich daran denke, verzehrt mich der Kummer: Ich bin zum Mörder meiner eigenen Verwandten geworden, gierig nach Souveränität, überaus hart, und zur Ursache der Vernichtung meines Geschlechts.“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical burden of war: even a ‘just’ victory can leave the victor morally shaken. Yudhiṣṭhira’s focus is not triumph but accountability—recognizing how the pursuit of power can turn one into a destroyer of kin and lineage, and how dharma demands sober reflection after violence.
In the aftermath of the Kurukṣetra war, Yudhiṣṭhira addresses Vyāsa and lists notable warriors and kings who have died, including Vṛṣasena and Dhṛṣṭaketu, as well as many rulers from different regions. This enumeration intensifies his remorse and sets the stage for Śānti Parva’s broader instruction on dharma, governance, and inner peace.