Shloka 1
Jājali’s Austerities and the Summons to Tulādhāra (जाजलि–तुलाधार-इतिहासः)
व्यासजी कहते हैं--बेटा! मनुष्यकी हृदयभूमिमें मोहरूपी बीजसे उत्पन्न हुआ एक विचित्र वृक्ष है, जिसका नाम है काम। क्रोध और अभिमान उसके महान् स्कन्ध हैं। कुछ करनेकी इच्छा उसमें जल सींचनेका पात्र है। अज्ञान उसकी जड़ है। प्रमाद ही उसे सींचनेवाला जल है। दूसरोंके दोष देखना उस वृक्षका पत्ता है तथा पूर्व जन्ममें किये हुए पाप उसके सारभाग हैं
vyāsa uvāca—vatsa! manuṣyasya hṛdayabhūmau mohākhya-bījāt utpannaḥ ekaḥ vicitraḥ vṛkṣaḥ asti, yasya nāma kāmaḥ. krodhaś ca abhimānaś ca tasya mahā-skandhau. kartum icchā tasmin jala-siñcana-pātram iva. ajñānaṃ tasya mūlam. pramāda eva tasya siñcanīyaṃ jalam. pareṣāṃ doṣa-darśanaṃ tasya pattram, pūrva-janmani kṛta-pāpāni ca tasya sāra-bhāgāḥ.
Vyāsa sprach: „Mein Sohn, auf dem Herzensboden des Menschen wächst ein wunderlicher Baum, entsprossen aus dem Samen namens Verblendung; sein Name ist Begehren. Zorn und Hochmut sind seine mächtigen Stämme. Der Drang zu handeln gleicht dem Gefäß, mit dem man ihn wässert. Unwissenheit ist seine Wurzel, und Achtlosigkeit ist das Wasser, das ihn nährt. Das Erblicken der Fehler anderer ist sein Laub, und die in früheren Geburten begangenen Sünden sind sein innerstes Mark. So fasst das Begehren festen Halt und breitet sich im Menschen aus.“
व्यास उवाच
Educational Q&A
Desire (kāma) is portrayed as an inner tree rooted in ignorance and sprouting from delusion; it is strengthened by heedlessness, supported by anger and pride, and spreads through fault-finding and karmic residues. Ethical progress requires cutting this growth at its root—through vigilance, knowledge, and restraint.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vyāsa addresses his listener affectionately and delivers a moral-psychological allegory: he maps common mental afflictions onto parts of a tree to show how desire arises, is nourished, and becomes entrenched in the human heart.