Shloka 34
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
जो राजा अहंकार छोड़कर बुद्धिमानीसे नीतिके अनुसार राज्यकी रक्षा करता है, स्वभावसे ही यज्ञके अनुष्ठानमें लगा रहता है और धर्मकी रक्षाको दृष्टिमें रखकर सम्पूर्ण लोकोंमें विचरता है, वह महामनस्वी नरेश देहत्यागके पश्चात् देवलोकमें आनन्द भोगता है ।। जित्वा संग्रामान् पालयित्वा च राष्ट्र सोम॑ पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्न । युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके,जो संग्राममें विजय, राष्ट्रका पालन, यज्ञमें सोमरसका पान, प्रजाओंकी उन्नति तथा प्रजावर्गके हितके लिये युक्तिपूर्वक दण्डधारण करते हुए युद्धमें मृत्युको प्राप्त होता है, वह देवलोकमें आनन्दका भागी होता है
vyāsa uvāca | jitvā saṅgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāḥ | yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke ||
Vyāsa sprach: Der König, der, nachdem er Schlachten gewonnen hat, das Reich schützt; der das Opfer vollzieht und Soma nach rechtem Ritus trinkt; der seine Untertanen gedeihen lässt; und der mit klarem Urteil die Strafe zum Wohl und zur Ordnung des Volkes führt—ein solcher Herrscher, wenn er im Krieg fällt, nachdem er sich im Dienst der Pflicht verzehrt hat, freut sich in der Welt der Götter. Die Lehre preist ein Königtum, das in Demut, gesetzmäßiger Regierung, ritueller Verantwortung und dem Schutz des Dharma gründet, und stellt den Tod des Kriegers im gerechten Dienst als verdienstvolles Ende dar.
व्यास उवाच
Educational Q&A
A ruler who governs without ego, protects the realm, supports sacrifice and prosperity, and applies punishment with discernment for the people’s welfare—if he dies in righteous battle—attains devaloka. The verse links political power (daṇḍa) to dharma and accountability.
In the Śānti Parva’s instruction on royal duty, Vyāsa describes the ideal king’s conduct—victory and protection, ritual responsibility, public welfare, and judicious discipline—and states the heavenly reward for a king who is exhausted in such duty and falls in war.