Shloka 21
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
अतो गुह्ुतरार्थ तदध्यात्ममतिमानुषम् | यत् तन्महर्षिभिदर्दृष्ट वेदान्तेषु च गीयते,बेटा! तुम मुझसे जो प्रश्न कर रहे हो, उसके अनुसार मैं इससे भी गूढ़तर अर्थवाले अलौकिक अध्यात्मज्ञानका उपदेश करूँगा, जिसे महर्षियोंने प्रत्यक्ष अनुभव किया है और जिसका वेदान्तशास्त्र--उपनिषदोंमें गान किया गया है यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् | प्रवृत्त रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् शरीर अथवा मनमें जब कुछ संतापयुक्त भाव दृष्टिगोचर हो, तब वहाँ यह समझ लेना चाहिये कि रजोगुणकी प्रवृत्ति हो रही है
ato guhūtarārtha tad adhyātmamatimānuṣam | yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate || yat tu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet | pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet ||
Vyāsa sprach: Darum werde ich, deiner Frage gemäß, eine noch verborgenerе und feinere, übermenschliche Weisheit vom Selbst lehren — ein Wissen, das die großen ṛṣis unmittelbar verwirklicht haben und das im Vedānta, den Upaniṣaden, besungen wird. Und wenn im Körper oder im Geist ein Zustand von Schmerz, brennender Unruhe aufsteigt, soll man darin das Wirksamwerden von rajas erkennen, der Qualität von Leidenschaft und Rastlosigkeit.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames his instruction as a deeper adhyātma (inner, Self-oriented) doctrine validated by seers and echoed in the Upaniṣads, then gives a practical diagnostic: distressful agitation in body or mind is a sign that rajas—the restless, passionate guṇa—has become active.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa responds to a questioner by promising a more esoteric spiritual teaching and immediately begins explaining how to recognize the play of the guṇas in lived experience, starting with the mark of rajas.