Shloka 11
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
कर्मण: फलमाप्रोति सुखदु:खे भवाभवौ | विद्यया तदवाप्रोति यत्र गत्वा न शोचति,“कर्मके फल हैं सुख-दुःख और जन्म-मृत्यु। कर्मद्वारा मनुष्य इन्हींको पाते हैं, परंतु ज्ञानके द्वारा उन्हें उस परमपदकी प्राप्ति होती है, जहाँ जानेसे सदाके लिये शोकसे मुक्त हो जाता है
karmaṇaḥ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau | vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati ||
Bhishma lehrt: Die natürliche Frucht des Handelns sind Lust und Schmerz sowie der Kreislauf von Werden und Vergehen (Geburt und Tod). Durch Handeln erlangt der Mensch nur diese bedingten Ergebnisse; durch wahre Erkenntnis aber erreicht er den höchsten Zustand—und wer dorthin gelangt ist, trauert nicht mehr.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Karma produces finite, dualistic results—pleasure/pain and continued samsaric becoming (birth and death). Liberating knowledge (vidyā) leads to the supreme state beyond these results, where sorrow ceases.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma addresses the listener (Yudhishthira in this section) and contrasts the outcomes of action with the higher attainment gained through knowledge, emphasizing the path toward freedom from grief.