Shloka 72
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
देवताओंका वह सहस्रों वर्षका समय अब पूरा होना ही चाहता है, जबतक कि तुम्हें इन्द्रके पदपर रहना है। कालके ही प्रभावसे मुझ महाबली वीरके अब सारे अंग उतने स्वस्थ नहीं रह गये हैं। मैं इन्द्रपदसे गिरा दिया गया और तुम स्वर्गमें इन्द्र बना दिये गये ।। सुचित्रे जीवलोके5स्मिन्नुपास्य: कालपर्ययात् । कि हि कृत्वा त्वमिन्द्रोडद्य कि वा कृत्वा वयं च्युता:
devatānāṁ sa sahasrāṇi varṣāṇāṁ samayo ’dya paripūrṇatām upaiti, yāvat tvam indrapade sthātum arhasi. kālasyaiva prabhāvāt mama mahābalavīrasya sarvāṇy aṅgāni nādhunā pūrvavat svasthāni. ahaṁ indrapadāc cyāvitaḥ, tvaṁ ca svarge indratvaṁ prāpitaḥ. su-citre jīvaloke ’sminn upāsyaḥ kālaparyayāt; kiṁ hi kṛtvā tvam indro ’bhūḥ, kiṁ vā kṛtvā vayaṁ cyutāḥ?
Bhīṣma sprach: „Die Spanne von tausend göttlichen Jahren — die Grenze deiner Amtszeit als Indra — nähert sich nun ihrer Vollendung. Durch die bloße Macht von Kāla (der Zeit) sind selbst meine Glieder, obgleich ich ein überaus starker Krieger bin, nicht mehr so gesund wie einst. Ich bin aus Indras Stellung herabgestürzt worden, und dich hat man im Himmel als Indra eingesetzt. In dieser schönen Welt der Lebewesen muss jeder Rang, wie die Zeit sich wendet, zugleich getragen und erduldet werden. Durch welches Karma wurdest du Indra, und durch welches Karma sind wir gefallen?“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly and heavenly power are not permanent; they rise and fall under the turning of Time. The verse presses an ethical reflection on causality—whether status comes from merit (karma) or from the larger, impersonal movement of Kāla—and urges humility and acceptance of change.
Bhishma speaks about the nearing end of a divinely measured term associated with Indra’s office, notes his own decline due to Time, and contrasts being cast down from Indra’s post with another being elevated to it. He frames this reversal as a consequence of Time’s vicissitudes and questions the deeds or causes behind elevation and fall.