Shloka 32
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
श्रीत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्द: श्रोत्रं समाश्रित: । नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा,शब्दका आधार श्रोत्रेन्द्रिय है और श्रोत्रेन्द्रियका आधार आकाश है; अतः वह आकाशरूप ही है। ऐसी स्थितिमें शब्दका अनुभव करते समय आकाश और श्रोत्र--ये दोनों ही ज्ञान अथवा अज्ञानके विषय नहीं होते हैं-
śrotraṁ vyomāśritaṁ bhūtaṁ śabdaḥ śrotraṁ samāśritaḥ | nobhayaṁ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā ||
Bhishma sprach: Das Hörorgan (śrotra) ist im Raum (ākāśa) gegründet, und der Klang ist im Ohr gegründet. Darum wird im Akt des Erkennens von Klang keines von beiden—weder Raum noch Ohr—zum Gegenstand von Wissen oder Unwissen; sie wirken als tragende Bedingungen, nicht als das Ergriffene. Die Lehre weist darauf, zwischen dem Instrument und seiner Stütze einerseits und dem wahrgenommenen Objekt andererseits zu unterscheiden, damit man die Grundlage der Erfahrung nicht mit ihrem Inhalt verwechselt.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In perceiving sound, the ear and space are not themselves the objects known; they are the supporting conditions. This encourages discrimination between (1) the object perceived (sound) and (2) the instruments/grounds that enable perception (ear and space), a step toward non-confusion and detachment in self-knowledge.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues a philosophical analysis of perception and the elements. He explains the dependence-chain—sound depends on the ear, and the ear depends on space—to clarify how experience arises without making its supports into the direct content of cognition.