Shloka 31
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
नन्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिता: । अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते,नास्तिकोंकी ओरसे जो कोई हेतुभूत दृष्टान्त दिये गये हैं, वे सब मूर्त पदार्थ हैं। मूर्त जड पदार्थसे मूर्त जड पदार्थकी ही उत्पत्ति होती है। यही उन दृष्टन्तोंद्वारा सिद्ध होता है। जैसे काष्ठसे अग्निकी उत्पत्ति (यदि पजञ्चभूतोंसे आत्माकी अथवा मूर्तसे अमूर्तकी उत्पत्ति स्वीकार की जाय तब तो पृथ्वी आदि मूर्त पदार्थोसे आकाशकी भी उत्पत्ति माननी पड़ेगी, जो असम्भव है)। आत्मा अमूर्त पदार्थ है और देह मूर्त; अतः अमूर्तकी मूर्तके साथ समानता अथवा मूर्त भूतोंके संयोगसे अमूर्त चेतन आत्माकी उत्पत्ति नहीं हो सकती
nanvete hetavaḥ santi ye kecin mūrtisaṃsthitāḥ | amūrtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopapadyate |
Bhīṣma sprach: „Wahrlich, welche Gründe und Beispiele (die Skeptiker) auch anführen mögen – sie alle beruhen auf Dingen mit Gestalt. Doch zwischen dem Formlosen und dem Geformten lässt sich keine wirkliche Gleichheit begründen. Darum kann man nicht rechtens behaupten, das formlose Selbst entstehe aus der Verbindung geformter Stoffelemente oder lasse sich dadurch erklären.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma argues that examples drawn from formed, material things cannot establish conclusions about the formless Self (Ātman). Since the formless and the formed do not share the same nature, it is not logically valid to claim that consciousness/the Self is produced by material elements or that material analogies can fully explain it.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Bhīṣma addresses objections associated with skeptical/materialist reasoning. He critiques the opponents’ reliance on material examples and insists that such reasoning cannot account for the formless principle identified as the Self.