Shloka 25
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोथ<यममृत्युश्व राजासौ मन्यते यथा,यदि ऐसी वस्तुका भी अस्तित्व मान लिया जाय, जो लोकमें सम्भव नहीं है अर्थात् यदि शास्त्रके आधारपर यह स्वीकार कर लिया जाय कि शरीरसे भिन्न कोई अजर-अमर आत्मा है, जो स्वर्गादि लोकोंमें दिव्य सुख भोगता है, तब तो बन्दीजन जो राजाको अजर-अमर कहते हैं, उनकी वह बात भी ठीक माननी पड़ेगी (सारांश यह है कि जैसे बन्दीजन आशीर्वादमें उपचारत: राजाको अजर-अमर कहते हैं, उसी प्रकार यह शास्त्रका वचन भी औपचारिक ही है। नीरोग शरीरको ही अजर-अमर और यहाँके प्रत्यक्ष सुख-भोगको ही स्वर्गीय सुख कहा गया है)
atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate | ajaro 'yam amṛtyuś ca rājāsau manyate yathā ||
Bhīṣma sprach: Selbst wenn man—gestützt auf die Autorität der Schriften—zugesteht, es gebe etwas, das nicht in die gewöhnliche Welterfahrung passt, nämlich ein vom Körper verschiedenes Selbst, alterslos und unsterblich, das in Himmel und anderen Bereichen göttliche Freuden genießt, dann müsste man auch das höfische Lob der Barden, die einen König „alterslos“ und „unsterblich“ nennen, wörtlich für wahr halten. Der Sinn ist jedoch: Solche Aussagen sind oft konventionell und bildhaft; „alterslos“ kann einen gesunden Leib bedeuten, und „himmlische Freude“ kann die hier unmittelbar erfahrenen Genüsse meinen, nicht ein getrenntes metaphysisches Reich.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma highlights that some exalted claims—such as ‘unaging, deathless self’ or ‘immortal king’—may function as conventional or figurative speech rather than strict literal description; one should be careful about how scriptural language is interpreted.
In the Shanti Parva’s didactic dialogue, Bhishma is explaining a skeptical/critical line of reasoning: if one accepts non-empirical claims solely on authority, then one must also accept ordinary hyperbole (like bards calling a king immortal), thereby urging discernment about literal versus conventional meanings.