Shloka 9
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वे राजसतामसे । कमभिष्ट्वते चायं क॑ वा55क्रोशति कि वदन्,यह शरीर पाँच भूतोंका विकार है और सत्त्व, रज एवं तम--तीन गुणोंसे युक्त है। इसमें रहकर यह निर्विकार आत्मा क्या कहकर किसकी निन्दा और किसकी स्तुति करे
pañcabhūtātmake dehe sattve rajasatāmase | kim abhiṣṭuvate cāyaṃ ka vā krośati kiṃ vadan ||
Bhīṣma sprach: „Dieser Körper ist eine Umwandlung der fünf großen Elemente und wird von den drei Guṇas—sattva, rajas und tamas—bedingt. In ihm wohnend, was könnte das unveränderliche Selbst sinnvoll sagen? Wen könnte es tadeln oder loben, und auf welcher Grundlage?“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma emphasizes that praise and blame belong to the realm of the body-mind shaped by the five elements and the three guṇas. The true Self (ātman), being changeless, is not the real agent of such reactions; recognizing this supports equanimity and ethical restraint.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma continues a philosophical discourse on the nature of the Self versus the conditioned body. This verse argues for detachment from reactive judgment—praise and censure—by grounding identity in the avikāra ātman rather than in guṇa-driven states.