Shloka 14
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथात्मनो>ऊूुं पतितं पृथिव्यां स्वप्रान्तरे पश्यति चात्मनो<न्यत् | श्रोत्रादियुक्त: सुमना: सुबुद्धि- लिंज्ात्तथा गच्छति लिड्रमन्यत्,जैसे स्वप्नमें मनुष्य अपने शरीरके कटे हुए अंगको अपनेसे अलग और पृथ्वीपर पड़ा देखता है, उसी प्रकार दस इन्द्रिय, पाँच प्राण तथा मन और बुद्धि--इन सत्रह तत्त्वोंके समुदायका अभिमानी शुद्ध मन और बुद्धिवाला मनुष्य शरीरको अपनेसे पृथक् जाने। जो ऐसा नहीं जानता, वही एक शरीरसे दूसरे शरीरमें जन्म लेता रहता है
yathātmanaḥ patitaṃ pṛthivyāṃ svapnāntare paśyati cātmano 'nyat | śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhir liṅgāt tathā gacchati liṅgam anyat ||
Bhīṣma sprach: „Wie ein Mensch im Traum ein abgetrenntes Glied seines eigenen Körpers auf der Erde liegen sieht, als wäre es etwas von ihm Getrenntes, so soll auch der klar gesinnte und wohlmeinende Mann—ausgestattet mit den Sinnen, beginnend mit dem Hören—erkennen, dass der Körper vom Selbst verschieden ist. Wer dies nicht erkennt, wandert weiter von einem verkörperten Zustand in den nächsten.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment between the self (ātman) and the body: the body can be seen as ‘other’ to the self, like a dream-image of one’s own limb lying apart. Without this discriminative knowledge, one remains bound to transmigration (moving from one embodiment to another).
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a dream analogy to explain how a disciplined, discerning person should regard the body as separate from the self, contrasting this with the ignorance that perpetuates rebirth.