Shloka 19
Keśava-tattva-kathana
On the Principle of Keśava: Cosmogony and Divine Epithets
निश्चैष्टा भ्यां शरीरा भ्यां स्थिरदृष्टी समाहितौ । जितात्मानौ तथा5<धाय मूर्धन्यात्मानमेव च,इस प्रकार मनको जीतकर दृष्टिको एकाग्र करके उन दोनोंने प्राणसहित मनको सुषुम्णा मार्गद्वारा मूर्धामें स्थापित कर दिया। फिर वे दोनों समाधिमें स्थित हो गये। उस समय उन दोनोंके शरीर जड़की भाँति चेष्टाहीन हो गये
niścēṣṭābhyāṁ śarīrābhyāṁ sthiradṛṣṭī samāhitau | jitātmānau tathā dhāya mūrdhany ātmānam eva ca ||
Bhīṣma sprach: „Als ihre Körper reglos wurden, der Blick fest und der Geist gesammelt, brachten jene beiden — die sich selbst bezwungen hatten — den Lebenshauch zusammen mit dem Geist durch den suṣumṇā-Kanal in den Scheitel. Danach verweilten sie in Samādhi, und ihre Körper erschienen wie leblos, als gäbe es keinerlei Bewegung.“
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The verse highlights yogic discipline: mastery of mind and senses (jitātman), steady attention (sthiradṛṣṭi), and deep concentration (samāhita) culminating in samādhi. Ethically, it presents inner governance and restraint as a path to higher realization, contrasting outward action with inward conquest.
Bhīṣma describes two practitioners entering profound meditation. They channel prāṇa and mind through the suṣumṇā to the crown of the head and become absorbed in samādhi, so their bodies appear completely motionless, like inert matter.