Shloka 3
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
भरद्वाज उवाच अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते | इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्नि्नोपलभ्यते,भरद्वाजने पूछा--भगवन्! यदि अग्निके समान जीवका नाश नहीं होता तो ईंधनके जल जानेपर वह भी तो बुझ ही जाती है; फिर उसकी तो उपलब्धि नहीं होती है
bharadvāja uvāca | agner yathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate | indhanasyopayogānte sa cāgnir nopalabhyate ||
Bharadvāja sprach: „Wenn der jīva, wie das Feuer, wahrhaft nicht vergeht, warum wird dann, sobald der Brennstoff völlig aufgebraucht und sein Zweck erfüllt ist, eben dieses Feuer nicht mehr wahrgenommen? Ebenso: Wenn das Lebewesen als unzerstörbar gilt, wie soll seine fortdauernde Gegenwart erkannt werden, wenn die Stützen des Körpers erschöpft sind?“
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames an epistemic challenge: even if something is said to be imperishable (like fire as a principle), it may become unperceived when its supporting conditions (fuel) are exhausted. Bharadvāja presses the teacher to explain how the self’s non-destruction can be reconciled with the apparent disappearance at death—distinguishing reality from mere perceptibility.
In a philosophical dialogue in Śānti Parva, Bharadvāja raises a doubt using the example of fire: when fuel is consumed, fire is no longer seen. He asks how, by analogy, one can claim the jīva/ātman does not perish if it is not apprehended once the body’s sustaining factors end.