Shloka 6
बस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रित: । वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपान: परिवर्तते,अपान वायु जठरानल, मूत्राशय और गुदाका आश्रय ले मल एवं मूत्रको निकालता हुआ ऊपरसे नीचेको घूमता रहता है
bastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ | vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate ||
Bharadvāja sprach: Der apāna-vāyu, der sich auf die Region an der Wurzel der Blase, den After und das Verdauungsfeuer stützt, bewegt sich fortwährend abwärts; er trägt Urin und Kot und scheidet sie aus dem Körper aus. Diese Lehre betont ein diszipliniertes, nüchternes Verständnis der leiblichen Funktionen als Teil von Selbsterkenntnis und Selbstzucht und stützt das ethische Leben durch Klarheit über die verkörperte Bedingtheit.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a clear understanding of the apāna-vāyu as the vital force responsible for downward movement and elimination. Such knowledge supports self-mastery: recognizing the body’s processes without attachment helps cultivate restraint, purity, and steadiness in dharmic living.
In a didactic explanation, Bharadvāja describes how apāna operates in the body—taking support near the bladder-root, anus, and digestive fire, and moving downward to carry and expel urine and feces—within a broader Shānti Parva discussion on inner discipline and the constituents of embodied life.