Shloka 1
Ācāra-vidhi (Rules of Conduct) — Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Catalogue
/ अपने-आप बछ। अर: पज्चाशीर्त्याधिकशततमो< ध्याय: शरीरके भीतर जठरानल तथा प्राण-अपान आदि वायुओंकी स्थिति आदिका वर्णन भरद्वाज उवाच पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरो3ग्नि: कथं प्रभो । अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेडनिल:,भरद्वाजने पूछा--प्रभो! शरीरके भीतर रहनेवाली अग्नि पार्थिव धातु (पांचभौतिक देह) का आश्रय लेकर कैसे रहती है और वायु भी उसी पार्थिव धातुका आश्रय लेकर अवकाश-विशेषके द्वारा देहको कैसे चेष्टाशील बनाती है?
bharadvāja uvāca | pārthivaṁ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṁ prabho | avakāśa-viśeṣeṇa kathaṁ vartayate 'nilaḥ ||
Bharadvāja sprach: „O Herr, wie verweilt das körperliche Feuer (agni), indem es sich auf den irdischen Bestandteil stützt, die stoffliche Grundlage des Leibes? Und wie wirkt der Lebenswind (vāyu) durch bestimmte Räume im Körper und setzt den Leib in Tätigkeit?“
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames an inquiry into how life is sustained in the body: digestion/metabolism (agni) and vital motion (vāyu) depend on a material substrate (dhātu) and operate through defined internal spaces. It sets up a dharma-oriented, contemplative explanation of embodied existence as an ordered system rather than mere chance.
In Śānti Parva’s instructional setting, the sage Bharadvāja asks a revered teacher to explain the inner workings of the body—specifically how the bodily fire and the vital winds function within the physical elements—preparing for a detailed discourse on prāṇa, apāna, and related principles.