Shloka 36
उष्ण: शीत: सुखो दुःख: स्निग्थो विशद एव च,उष्ण, शीत, सुख, दुःख, स्निग्ध, विशद, खर, मृदु, रूक्ष, हलका, भारी और अधिक भारी--इस प्रकार वायु-सम्बन्धी स्पर्श गुणके बारह भेद कहे जाते हैं
bharadvāja uvāca | uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca | kharaḥ mṛduḥ rūkṣaḥ laghuḥ bhārī ati-bhārī ca | iti vāyu-sambandhī sparśa-guṇānāṃ dvādaśa bhedāḥ kathyante ||
Bharadvāja sprach: „Hitze und Kälte, Behagen und Schmerz, Geschmeidigkeit und Klarheit; ferner Rauheit und Weichheit, Trockenheit, Leichtigkeit, Schwere und äußerste Schwere—so werden die zwölf Arten der Tastqualitäten gelehrt, die dem Luftelement (Vāyu) zugeordnet sind. Wer diese Empfindungen zu unterscheiden weiß, lernt, Körper und Welt ohne Verwirrung zu deuten und Standhaftigkeit in Lust wie Leid zu pflegen.“
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse classifies twelve touch-based qualities (sparśa-guṇas) attributed to the air element—hot/cold, pleasant/painful, unctuous/clear, rough/soft, dry, light, heavy, and very heavy—encouraging discernment of sensory experience so one can remain steady and not be ruled by shifting bodily sensations.
In Śānti Parva’s instructional setting, Bharadvāja is explaining a doctrinal taxonomy of sense qualities. He enumerates the varieties of tactile experience as part of a broader teaching on elements, perception, and disciplined understanding.