Shloka 16
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
अहंकार इति ख्यात: सर्वभूतात्मभूतकृत् । ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञच धातव:,वे अहंकार नामसे भी विख्यात हैं और समस्त भूतोंके आत्मा तथा उन भूतोंकी सृष्टि करनेवाले हैं। ये जो पाँच महाभूत हैं, इनके रूपमें महातेजस्वी ब्रह्मा ही प्रकट हुए हैं
ahaṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātma-bhūtakṛt | brahmā vai sa mahātejā ya ete pañca dhātavaḥ ||
Bhīṣma sprach: Er ist bekannt als «Ahaṅkāra» — das innere Selbst aller Wesen und der Schöpfer dieser Wesen. Eben dieser strahlende Brahmā manifestiert sich als diese fünf elementaren Bestandteile; in der Gestalt der fünf großen Elemente erscheint die kosmische Quelle und trägt die Schöpfung.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the cosmic ‘I’-principle (ahaṅkāra) as both the inner self of beings and the generative power behind them, and links it to Brahmā’s manifestation as the five elemental constituents—showing how individuality and the material cosmos arise from a single luminous source.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma continues his metaphysical exposition to Yudhiṣṭhira, explaining principles of creation and the emergence of the elements by describing how Brahmā/creative reality is spoken of as ahaṅkāra and appears as the five elemental bases.